Hiç Ortak Dil Olmadan Nasıl İletişim Kurulur?

Geçtiğimiz günlerde Project Hail Mary filmini izledim ve film bittikten sonra hikâyeden çok bir fikir aklımda kaldı:

Birbirinin dili hakkında hiçbir şey bilmeyen iki zeki varlık nasıl iletişim kurabilir?

İngilizce yok. Türkçe yok. Alfabe yok. Sözlük yok. Google Translate yok. Hatta belki iki tarafın algıladığı duyular bile aynı değil.

İlk bakışta bu neredeyse imkânsız görünüyor. Ama iki tarafın yine de ortak olduğu bir şey var: gerçeklik.

Ve belki de ortak bir dil kurmak için bu yeterli.

Kelimelerle Değil, Gerçeklikle Başlamak

İlk kez zeki bir uzaylıyla karşılaştığınızı düşünün. Bir nesneyi gösteriyorsunuz. Bir ses çıkarıyorsunuz. Aynı şeyi birkaç kez tekrar ediyorsunuz.

Örneğin metal bir nesneyi gösterip “metal” diyorsunuz. Karşı taraf da kendi dilinde bir ses üretiyor. Böylece ilk sözlüğün temelleri atılmış oluyor.

Ancak burada büyük bir problem var. Karşı tarafın çıkardığı ses gerçekten “metal” mi demek? Yoksa “nesne”, “bu”, “görüyorum” veya “seni anladım” anlamına mı geliyor?

Bunu anlamanın tek yolu tekrar etmek ve kontrollü deneyler yapmak. Başka bir metal nesne gösterirsiniz. Aynı kelimeyi kullanırsınız. Sonra metal olmayan başka bir nesne gösterirsiniz. Farklı bir kelime kullanırsınız.

Zamanla örüntüler ortaya çıkmaya başlar. Dil aslında bu şekilde tersine mühendislik ile çözülebilir.

İlk Evrensel Dil Matematik Olabilir

“Arkadaş”, “tehlike” veya “yardım” gibi kelimelerden önce anlatılması çok daha kolay bir şey vardır: sayılar.

Bir nesne gösterirsiniz. Sonra iki. Sonra üç. Zamanla şu tarz ifadeler kurulabilir:

1
1 + 1 = 2
2 + 2 = 4

2, 3, 5, 7, 11, 13

Asal sayılar özellikle ilginç olabilir. Matematik bilen zeki bir varlık bu dizilimin rastgele olmadığını fark edebilir.

Bu noktada çok önemli bir eşik aşılmış olur. İki taraf da şunu anlar: Karşı tarafta bir zekâ var.

Matematik İngilizceye, Türkçeye veya herhangi bir alfabeye ihtiyaç duymaz. Evrenin yapısında bulunan örüntülere dayanır.

Fizik de Ortak Bir Sözlük Sağlayabilir

Matematik yapıyı kurabilir. Fizik ise anlam oluşturmaya yardımcı olabilir.

İki uygarlık da aynı evrende yaşıyor. Hidrojen her iki taraf için de hidrojendir. Işık belirli frekanslara sahiptir. Yerçekimi belirli kurallara göre çalışır. Atomlar, elektromanyetik dalgalar, yörüngeler ve fizik sabitleri ortak referans noktaları olabilir.

Örneğin doğrudan “Bu hidrojen.” demek yerine şunlar anlatılabilir:

atom numarası = 1
proton sayısı = 1
elektron sayısı = 1

Zamanla her iki taraf fiziksel kavramları temsil eden ortak semboller geliştirebilir. Bu nedenle dünya dışı zekâ ile iletişim teorilerinde matematik ve fizik genellikle en güçlü başlangıç noktalarından biri olarak görülür.

Önce Nesneler, Sonra Soyut Kavramlar

Gösterilebilen şeyleri anlatmak daha kolaydır: nesne, hareket, dur, al, ver, sıcak, soğuk, büyük, küçük, yakın ve uzak.

Bunların çoğu fiziksel olarak gösterilebilir. Örneğin bir nesneyi alırsınız. Bir ses çıkarırsınız. Hareketi tekrar edersiniz. Sonra nesneyi bırakırsınız. Başka bir ses çıkarırsınız. Zamanla karşı taraf, sesleri eylemlerle ilişkilendirmeye başlayabilir.

İsimler ve fiiller öğrenildiğinde basit cümleler kurulabilir:

• İnsan nesneyi alır.
• Uzaylı nesneyi alır.
• İnsan nesneyi uzaylıya verir.

Artık iletişim sadece nesnelere isim vermekten çıkmıştır. Bir gramer oluşmaya başlamıştır.

En Önemli Kelimeler “Evet” ve “Hayır” Olabilir

Bir iletişim sisteminin hızlı gelişebilmesi için geri bildirim gerekir. Her iki tarafın da “doğru” ve “yanlış” ya da daha basit şekilde “evet” ve “hayır” ifadelerini aktarabilmesi gerekir.

Geri bildirim mekanizması kurulduğu anda iletişim çok daha hızlı gelişmeye başlar. Bir taraf bir anlam tahmin eder. Diğer taraf bunu onaylar veya reddeder.

Bu yapı şaşırtıcı biçimde makine öğrenmesine benzer:

Girdi → Tahmin → Geri bildirim → Düzeltme → Tekrar

Binlerce etkileşim sonunda ortak sözlük giderek daha karmaşık hale gelebilir.

Gramer Örüntülerden Ortaya Çıkar

Diyelim ki iki taraf artık üç kavramı biliyor: insan, nesne ve almak.

Önce “İnsan nesneyi alır”, sonra “Uzaylı nesneyi alır”, ardından “İnsan nesneyi verir” örnekleri gösterilebilir. Her seferinde cümlenin yalnızca bir bölümünü değiştirerek karşı taraf hangi sembolün özneyi, nesneyi ve eylemi temsil ettiğini anlamaya başlayabilir.

Bilinmeyen dilleri çözmeye çalışan dilbilimciler de benzer şekilde örüntülerden faydalanır. Anlam tek bir cümleden çıkmaz. Tekrar eden yapıların karşılaştırılmasından ortaya çıkar.

Soyut Kavramlar Çok Daha Zor

Fiziksel nesneler kolaydır. Ama dün, yarın, dostluk, güven, tehlike, ölüm, umut veya söz vermek gibi kavramlar çok daha zordur.

“Yarın” kavramını doğrudan gösteremezsiniz. Bunun yerine daha önce oluşturulan kavramların üzerine yeni anlamlar inşa etmeniz gerekir.

Örneğin taraflar zamanı, hareketi, gezegen dönüşünü, önceyi ve sonrayı anladıktan sonra dün ve yarın gibi kavramlar oluşturulabilir.

Dil bir merdiven gibi gelişir. Her yeni kavram, daha önce öğrenilmiş kavramların üzerine kuruludur.

Ya Uzaylı Göremiyorsa?

Uzaylılar hakkında farkında olmadan yaptığımız başka bir varsayım daha var: onların evreni bizim algıladığımız şekilde algıladığını düşünüyoruz.

Peki ya görme duyuları yoksa? Belki iletişim için ses, titreşim, elektromanyetik dalgalar, kimyasal sinyaller, ısı, basınç veya bizim sahip olmadığımız tamamen farklı bir algılama sistemi kullanıyorlar.

Bu durumda ilk problem dil olmaz. İlk problem iletişim kanalını bulmak olur.

Karşı taraf ışığı, sesi, radyo dalgalarını veya titreşimi algılayabiliyor mu? Güvenilir bir kanal bulunduğu anda bilgi aktarımı başlayabilir.

Kelimelerden Daha Zor Bir Şey Var: Niyet

Belki de kelimeleri öğrenmek iletişimin en zor kısmı değildir. Daha zor olan şey niyeti anlamaktır.

Başka bir zekâdan bir sinyal aldığınızı düşünün. Bu bir soru mu? Uyarı mı? Selamlaşma mı? Emir mi? Tehdit mi? Karşı taraf sizden cevap mı bekliyor?

İnsanlar iletişim kurarken yalnızca kelimeleri kullanmaz. Aynı zamanda bağlam, yüz ifadeleri, ses tonu, kültürel alışkanlıklar ve ortak varsayımlar kullanırız. Uzaylı bir uygarlık ile bunların hiçbiri ortak olmayabilir.

Bu nedenle ilk temas yalnızca kelime ve gramer öğrenmek değildir. Aynı zamanda pragmatiği, yani iletişimin arkasındaki niyeti öğrenmektir.

Birinin ne söylediğini anlamak bazen kolay olabilir. Ne demek istediğini anlamak çok daha zor olabilir.

İletişim Aslında Ortak Bir Model Oluşturmaktır

Zamanla iki taraf sadece kelime çevirmeye çalışmaz. Birbirlerinin dil modellerini oluşturmaya başlar.

İnsan şunu öğrenir: “Bu olaydan sonra bu sesi çıkarıyorlarsa, büyük ihtimalle X anlamına geliyor.” Uzaylı da aynı şeyi yapar. Her başarılı iletişim iki tarafın oluşturduğu modeli biraz daha geliştirir.

Modern yapay zekâ açısından bakarsak iki taraf aslında birbirinin dil modelini eğitiyor gibidir.

Eğitim verisi iletişimdir. Hata fonksiyonu yanlış anlaşılmadır. Ödül ise başarılı anlaşmadır.

İlk Temasta Yapay Zekâ Ne Kadar Önemli Olabilir?

Bugün bu konu daha da ilginç hale geliyor. Çünkü yapay zekâ böyle bir iletişim sürecini ciddi biçimde hızlandırabilir.

Başka bir zekânın ürettiği her ses, sinyal, hareket ve tepki sürekli kaydedilebilir. Bir yapay zekâ sistemi bunların içinde tekrar eden örüntüleri, istatistiksel ilişkileri, sembol sınırlarını, olası gramer yapılarını, neden-sonuç ilişkilerini ve fiziksel olaylarla sinyaller arasındaki bağlantıları arayabilir.

Bir insanın manuel olarak sözlük oluşturması yerine makine öğrenmesi sistemleri milyonlarca etkileşimi analiz edebilir.

Belki de ilk uzaylı dili tercümanı insanlar tarafından tek tek yazılmayacak. Eğitilecek.

Başlangıç Noktası Ortak Evren

Bu konuda beni en çok düşündüren fikir şu: İletişim için aslında ortak bir dile sahip olmak zorunda değiliz. Daha temel bir şeye ihtiyacımız var: ortak referans noktalarına.

İki zeki varlık tamamen farklı uygarlıklardan gelebilir. Farklı biyolojiye, duyulara, kültüre ve düşünme biçimlerine sahip olabilir.

Ama ikisi de aynı evreni gözlemleyebiliyorsa zaten ortak bir şeyleri vardır.

Sayılar. Örüntüler. Madde. Enerji. Zaman. Neden ve sonuç.

Bu basit yapı taşlarından zamanla ortak bir dil kurulabilir. Ve belki dilden daha önemli bir şey ortaya çıkabilir: anlayış.

Başka bir zekâ ile aynı kelimeleri paylaşmayabiliriz. Ama aynı evreni paylaşırız.